دكتر محمّد ميرزايي، استاد گروه جمعيت‌شناسي دانشگاه تهران در گفت‌وگو با "روزنامه‌ي اطّلاعات" آهنگ رشد جمعيّت كشور را در حال حاضر 56/1 درصد عنوان مي‌كند و مي‌گويد: "اگر افزايش جمعيّت با اين نرخ ادامه پيدا كند، تا كم‌تر از 50 سال آينده، جمعيّت ايران دو برابر (يعني 150 ميليون نفر) خواهد شد." ميرزايي به سه شاخص مهم در علم جمعيّت‌شناسي اشاره مي‌كند و مي‌گويد: "در بين عامّه‌‌ي مردم و حتّي برخي مسئولان، رقم مطلق جمعيّت بيش‌تر مورد توجّه قرار مي‌گيرد، امّا متخصّصان علم جمعيّت‌شناسي، علاوه بر اين شاخص، آهنگ (نرخ) رشد و ساختار سنّي جمعيّت را مورد توجّه قرار مي‌دهند." او درباره‌ي پيش‌بيني وضع جمعيّت كشور طيّ دهه‌هاي آينده توضيح مي‌دهد: "اگر افزايش جمعيّت ايران با آهنگ رشد فعلي ادامه پيدا كند، خواه ناخواه رقم جمعيّت ايران تا 50 سال آينده به 150 ميليون نفر خواهد رسيد." وي در اين باره كه آيا ايران ظرفيت اين تعداد جمعيت را دارد يا خير؟، توضيح مي‌دهد: «معتقدم ايران حتي تا 200 ميليون نفر، ظرفيت تحمل جمعيت دارد، اما بايد توجه داشت، زماني كه جمعيت كشور به اين رقم مي‌رسد، آهنگ رشد جمعيت چه قدر است و آيا امكانات ما با چنين جمعيتي متناسب است يا خير؟ مثلاً اگر فرض كنيم آهنگ رشد جمعيت در كشور 2 درصد باشد تا 35 سال آينده جمعيت كشور به 150 ميليون نفر و تا 70 سال آينده به 300 ميليون نفر خواهد رسيد.» دكتر ميرزايي در ادامه سخنان خود به تجربه ناگهاني افزايش جمعيت در سال‌هاي آغازين دهه 1360 اشاره مي‌كند و مي‌افزايد: «به دليل سياست‌هاي تشويقي در اين سال‌ها جمعيت با افزايش ناگهاني روبرو شد. در همان زمان نيز آنچه براي متخصصان علم جمعيت شناسي در اولويت توجه قرار داشت، آهنگ رشد جمعيت 2/3 بود. اگر جمعيت ايران با همان نرخ، افزايش پيدا مي‌كرد، در مدت 20 سال جمعيت ايران دو برابر مي‌شد و اگر تمهيدات كنترل جمعيت به كار گرفته نمي‌شد، جمعيت كشور امروز از مرز 100 ميليون نفر گذشته بود.» اين استاد جمعيت‌شناسي مي‌گويد: «گرچه باروري در مقايسه با گذشته كنترل شده‌تر است، اما آهنگ رشد جمعيت در كشور هم‌چنان بالاست و بايد متعادل شود.» او در پاسخ به اين سؤال كه نرخ مناسب رشد جمعيت چه رقمي است، توضيح مي‌دهد: «در بهترين حالت، آهنگ رشد جمعيت بهتر است، صفر يا چند دهم درصد باشد، اما اگر اين نرخ از عدد يك بيشتر بود، آهنگ رشد بالاست.»

 ساختار سنّي جوان

دكتر ميرزايي در پاسخ به اين سؤال كه با وجود كاهش تمايلات باروري و كاهش تعداد فرزندان در هر خانواده، چرا آهنگ رشد جمعيت ايران همچنان بالاست، مي‌گويد: «تمايلات باروري و فرزندآوري، موضوع پيچيده فرهنگي، رفتاري و عقيدتي است كه در بستر توسعه سياسي، اقتصادي و اجتماعي كاهش مي‌يابد. در حال حاضر نيز در مقايسه با گذشته، نرخ فرزندآوري كاهش يافته، اما نسلي كه طي يك دهه پس از پيروزي انقلاب اسلامي متولد شدند، اكنون به سن ازدواج و باروري رسيده‌اند و رشد جمعيت فعلي ايران متاثر از باروري دهه نخست انقلاب است.» او مي‌افزايد: «از ديگر سو به دليل تغيير شرايط زندگي، امروزه مرگ و مير نوزادان و كودكان كاهش يافته است. اگر در گذشته از هر 10 زايمان، شش نوزاد متولد مي‌شد و از اين تعداد چهار كودك به مرحله بزرگسالي مي‌رسيد، امروزه زوج‌‌ها به تولد نوزاد خود و سلامت او اطمينان بيشتري دارند، در نتيجه با وجود كاهش نرخ باروري، آهنگ رشد جمعيت همچنان بالاست.»

 يك پاسخ جمعيّت‌شناختي

دكتر ميرزايي به وجود يك نسبت استثنايي در ساختار جمعيت ايران اشاره مي‌كند و مي‌گويد: «يك سوم جمعيت ايران در سن 15 تا 30 سال به سر مي‌برند كه در كل دنيا بي‌نظير است. همين شكل ساختاري جمعيت، يك واقعه دموگرافيك ديگري در پي دارد و آن انتقال اين ساختار سني است. به طوري كه اين جمعيت عظيم در حال ورود به ميانسالي است و اين جمعيت تا سال 1415 به بالاي شصت سالگي يعني مرحله سالخوردگي مي‌رسد.» آيا براي جلوگيري با پديده سالخوردگي جمعيت در دهه‌هاي آينده در پيش گرفتن سياست‌هاي تشويق باروري درست است يا خير؟ دكتر ميرزايي در اين باره مي‌گويد: «اين طرح در واقع ايجاد يك دور باطل در شكل گيري ساختار سني كشور است. به علاوه اين كه وقتي نرخ باروري در جامعه‌اي كاهش مي‌يابد ديگر به آساني افزايش پيدا نمي‌كند.» او در حالي كه باروري را پديده‌اي پيچيده مي‌نامد، مي‌گويد: «وقتي در جامعه‌اي زوج‌هاي جوان به اين نتيجه مي‌رسند كه با وجود دو فرزند، خواست‌هاي عاطفي آنان پاسخ داده مي‌شود، ديگر به سراغ فرزند‌آوري بيشتر نمي‌روند. به عنوان مثال زنان امروز با توجه به موقعيت‌هايي كه به دست آورده‌اند به راحتي حاضر نمي‌شوند با فرزندآوري بيشتر در مقابل فرصت‌هاي اقتصادي اجتماعي و فرهنگي خود مانع ايجاد كنند.» اين استاد جمعيت‌شناسي مي‌افزايد: «وقتي مرگ ومير نوزادان كاهش مي‌يابد، محدود شدن زاد وولد يك پاسخ طبيعي جمعيت‌شناختي است.»

 آهنگ آرام رشد

دكتر ميرزايي به يك موضوع تاريخي اشاره مي‌كند و مي‌گويد: «براساس نخستين سرشماري كه در سال 1335 در ايران انجام شد، فقط 15 درصد جمعيت كشور سواد خواندن و نوشتن داشتند، اما امروز 85 درصد جمعيت كشور باسواد و بخش قابل توجهي از آن نيز تحصيل كرده هستند و با ارائه برخي مشوق‌ها نمي‌توان به افزايش قابل توجه باروري اميدوار بود، چون افراد در سطح جامعه خرد يعني خانواده، تصميم‌گيري‌هاي مستقلي فارغ از سياستگذاري‌هاي كلان دارند.» او به يك تجربه جهاني اشاره مي‌كند و مي‌افزايد: «برنامه‌هاي تشويقي افزايش مواليد در كشورهاي توسعه يافته در فاصله سال‌هاي مياني جنگ اول و دوم جهاني، يعني حدود سال 1930 آغاز شد، اما چندان مورد استقبال قرار نگرفت، چرا كه اگر در جامعه‌اي نرخ پايين رشدجمعيت جا بيفتند ديگر به راحتي نمي‌توان آن را افزايش داد.» استاد جمعيت شناسي دانشگاه تهران درباره اين كه برنامه‌هاي تشويقي رشد جمعيت براي چه شرايطي مناسب است، مي‌گويد: «زماني كه آهنگ رشد جمعيت صفر يا منفي شود، مي‌توان اين سياست‌ها را درپيش گرفت، اما چون آهنگ رشد جمعيت در ايران همچنان بالاست به كارگيري اين سياست‌ها مشكلات بسياري را در آينده ايجاد خواهد كرد.» او درباره سياست‌هاي تشويقي افزايش جمعيت توضيح مي‌دهد: «اگر ظرفيت‌هايي در كشور وجود دارد، مستحق‌ترين گروه در حال حاضر جمعيت 15 تا 30 سال هستند. تحصيل، ازدواج، اشتغال و مسكن از جمله مسائلي است كه اين نسل با آن روبرو هستند و براي حل آنها بايد چاره‌اي انديشيد.»

 متن اين مصاحبه روز پنج‌شنبه ۹ ارديبهشت ۱۳۸۹ در روزنامه‌ي اطّلاعات (ويژه‌ي ايرانيان خارج از كشور) چاپ شده است.